از تمام جهات ، در ميان مردم عموما ، مورد اجرا قرار مىگرفته است . از جمله كسانى كه در بغداد ، پيش از شاعر ما ابن حجاج ، اين خدمت باشكوه دينى و علمى را عهده‌دار گشته ، فيلسوف بزرگ احمد بن طيب سرخسى ، صاحب تأليفات گرانبهاى علمى در فنون مختلف است كه در سال 283 هجرى به قتل رسيد و بعد از شاعر ما ، عهده‌دارى آن امور به فقيه و پيشواى شافعيان ابو سعيد حسن بن احمد اصطخرى واگذار شد كه در سال 328 دار فانى را وداع گفته است ، چنان كه در تاريخ ابن خلكان و مرآة الجنان يافعى و غير آن دو ياد شده است . ماوردى مىنويسد : از شرايط عهده‌دارى امور حسبيه اين است كه محتسب بايد آزاد ، عادل ، دادگستر ، صاحب نظر ، با برش و كاركشته باشد ، در امور دين متعصب و سرسخت باشد و منكرات مشخصى را كه همهء مذاهب بر فساد آن اتفاق نظر دارند ، بشناسند . فقهاى مذهب شافعى ، در اين معنى اختلاف نظر دارند كه آيا محتسب مىتواند در موارد اختلاف مذاهب ، عقيده و اجتهاد خود را بر مردم تحميل كند يا نه ؟ ابو سعيد اصطخرى معتقد بود كه مىتواند و در اين صورت ، لازم مىآيد كه محتسب دانشمندى باشد مجتهد و صاحب نظر تا بتواند در مورد اختلاف ، رأى شخصى خود را ابراز دارد . « 1 » رشيد الدين و طواط ( م 573 ) مىگويد : سزاوارترين كارها كه بايد مورد توجه قرار گيرد و نظام آن تمشيت يابد و همت بر تأسيس مبانى و درستى تشريفات آن گماشته آيد ، كارى است كه پايهء دين و آيين بر آن استوار و مصالح اجتماعى مسلمانان بدان برقرار شود و آن توليت امور حسبيه است كه بدين وسيله منحرفان از جادهء حق ، به راه آيند و فروماندگان وادى فسق و تباهى ادب يابند و بازوى شرع و دين نيرو گيرد و برخوردهاى اجتماعى بر پايهء قانون و قاعده و مصالح همگانى انجام پذيرد . شايسته آن است كه توليت اين امر ، به كسى سپرده شود كه به ديندارى موصوف باشد و به حفظ و امانت‌دارى معروف ، از رسوايى و بدنامى دور باشد و از عيب و تهمت

--> ( 1 ) . الاحكام السلطانية 209 .